«كلمه»: از
شما نقل می شود که در همان دوره این ایده در ذهن شما و دولت شکل گرفت که در
زمینه واگذاری برخی از بنگاه های مصادره شده به بخش خصوصی اقداماتی آغاز شود.
این موضوع مربوط به کدام دوره از حیات دولت می شد؟ این اقدامات چقدر تحقق
پیدا کرد و چه واکنش هایی را در پی داشت؟
میرحسین موسوي: این بحث به طور جدی در سال
1365 یا 1366 پیگیری شد. یادم هست با وزیر وقت صنایع به سمت اراک می رفتیم که در
آنجا این موضوع مطرح شد. به دنبال این موضوع مرحوم عالی نسب شروع به تهیه طرحی در
این زمینه کرد، خانه کارگر هم به طور همزمان در سیاست گذاری در این زمینه مشارکت
کرد، اما به دلیل آشفتگی های آخر جنگ و گرفتاری دستگاه ها و عدم توانایی سازمان برنامه
و بودجه در این زمینه ، تهیه طرح خیلی سریع پیش نرفت. باور من این بود که
اگر اجرای واگذاری به صورت اصولی و با در نظر گرفتن تمام اصول قانون اساسی انجام
می شد، می توانست به طور کامل در خدمت اشتغال باشد و دسترسی مردم به ابزار
کار را راحت تر کند، اما اجرای این سیاست نیازمند یک مدیریت منسجم بود. در
دنیا کشورهایی در این زمینه موفق بودند که واگذاری ها را با قوت و قدرت بالا انجام
دادند، متاسفانه ما به این مرحله نرسیده بودیم. به هر حال زمان و پایان کار
دولت به ما اجازه نداد و این اقدام در شکل های دیگر در دولت های بعدی دنبال شد.
«كلمه»: رکورد دیگری که در دوران جنگ در اقتصاد ایران ثبت
شده است، نرخ تورم سال 1364 است که هنوز هم پائین ترین نرخ تورم در
تاریخ انقلاب اسلامی است. چه ذهنیت و حساسیت هایی شما را به سمت اجرای سیاست
هایی برد که علیرغم شرایط خطیر جنگی توانستید چنین کارنامه درخشانی را رقم
بزنید؟
میرحسین موسوی: باید بگویم که بدون هیچ اغراقی تا حد بسیار زیادی
دستیابی به این موفقیت حاصل نوع رفتار اقتصادی و سیاسی مردم بود و جامعه سهم بسیار
بالایی در این زمینه داشت.
در یکی از سفرها به خرم آباد، هنگامی که با هلی کوپتر برمی
گشتیم، سیاه چادرهایی را در مسیر دیدیم، در جمع یکی از ایلات خون گرم آنجا هلی
کوپتر فرود آمد، اهالی دور ما جمع شدند، مشکلاتشان را می گفتند. جمع زیادی هم
نبودند. در مجموع با افراد داخل هلی کوپتر 40- 50 نفر می شدیم. در آنجا من گفتم که
شما چه درخواستی دارید تا ما فورا برای شما انجام دهیم. چهره پیرمردی که جوابم را
داد هیچگاه فراموش نمی کنم. او گفت:«مگر می شود ما از شما درخواستی داشته باشیم.
زمان جنگ است. ما باید به شما کمک کنیم.»
من باور دارم که هرگز ، سهم مردم که امروز در ادبیات تخصصی
علوم اجتماعی از آن به عنوان «سرمایه اجتماعی» یاد می شود، محاسبه نشده است در حا
لی که در دوره ی جنگ بدون اغراق سهم فوق العاده مردم در همه موفقیت هایی که در
شاخص های اقتصادی به دست آمد، دیده می شود و دارای اهمیت بسیار بالایی است.
دولت هم البته متوجه کمبود ها و نقاط حساس و بحرانی
بود. اقداماتی از زمان شهید رجایی در خصوص برخی کالاها شروع شد. سهمیه بندی برنج
در آن دوره آغاز شد. پس از آن با تشکیل ستاد بسیج و اختیارات وسیعی که این
شورا پیدا کرد، تلاش شد تا در بالاترین سطح، تأمین نیازهای مردم در طول دوران
مواجهه با کمبودها ی وسیع ، مدیریت شود. تفکیک ها توسط دولت شروع شد. معیشت و
خدمات مورد نیاز مردم، از بقیه حواشی جدا شد و کاملا مشخص بود با توانایی ها و
منابع محدودی که داشتیم باید توجه ویژه ای به این نیازها بشود. تأمین
کالاهای مورد نیاز مردم، بر اساس گزارشات آماری دقیق با حساسیت ویژه ای
انجام می شد تا در حد توان فوراً در اختیار مردم گذاشته شود. اگر کمبودی بود فورا
توسط ستاد بسیج که شبیه یک سیستم هوشمند عمل می کرد دریافت و راه حل مناسب
اندیشیده می شد.
برای درک اهمیت و پیچیدگی های این سیستم هوشمند می توان
به ساز و کار برنامه ریزی برای تأمین شیر خشک، به عنوان یکی از مهمترین نیازهای
کشور اشاره کرد. زمانی می توانستیم با اختصاص 80 میلیون دلار مشکل شیر خشک
را در کشور برطرف کنیم چون شیر خشک در آن زمان برای مادرها اهمیت ویژه داشت، اما
به جایی رسیدیم که این 80 میلیون دلار را نیز نداشتیم. تامین شیر تازه به جای آن
یکی از راه حل ها بود اما باید بررسی می شد که قیمت آن چگونه باشد؟ چگونه به
خانواده ها برسد؟ و... عده ای مسؤلیت داشتند در این زمینه برنامه هایی طراحی
و راه حل هایی ارائه دهند.
مهمترین محور در نوع سیاست گذاری های انجام گرفته در دولت
کنترل بودجه بود. امروز بودجه دوران جنگ قابل بررسی است؛ در آن دوران سعی می
شد تا بودجه در ضرورت و حداقل خودش باشد. ما کسری بودجه هم داشتیم، اما کسری بودجه
شفاف بود. اجازه می دادیم که تلخی این کسری به وضوح دیده شود، موضوع نقد شود و راه
حل هایی پیدا شود، اما این فشارها باعث نمی شد که مشکلات مردم را نادیده بگیریم.
خاطره ای را از حضرت امام (ره) نقل کنم که خیلی جالب است.
زمانی در تدوین یکی از بودجه های دوران جنگ، دوستان مجلس برای این که درآمد دولت
را افزایش دهند قیمت سیگار را بالا بردند. انحصار سیگار دست دولت بود، قاچاق هم کم
بود. ما زمانی خدمت امام (ره) رسیدیم و گزارش های آن دوران و کارهای انجام گرفته
را ارائه کردیم .
امام فرمودند: شنیدم مي خواهيد سیگار را گران کنید.
گفتم: من دوست ندارم چیزی که برای مردم هست را گران کنم. فرمودند: اما من
شنیدم می خواهید گران کنید. نمی خواستم شکایت از دوستان مجلس کنم و
این کار را هم نکردم، تنها گفتم که دوستان مجلس به این دلیل که درآمدهای دولت زیاد
شود، مقداری قیمت را بالا بردند.
ما در شرایط بحرانی جنگ قرار داشتیم و در این شرایط
حمایت ها رابطه عاطفی و پیوستگی متقابل دولت - ملت از اهمیت بسیار بالایی برخوردار
بود امام در پاسخ فرمودند که شما بروید بگوئید تعیین قیمت (در این شرایط ) مربوط
به رهبری است و من مخالف هستم.
بعد از این که از دفتر امام خارج شدم به دوستان مجلس
تلفن زدم، نمی دانم کدامیک از دوستان بودند اما به ایشان گفتم که من موضوع را با
امام مطرح نکردم؛ خودشان می دانستند که چنین بحثی در مجلس وجود دارد. چند نفر از
دوستان مجلس وقت ملاقات گرفتند و سریع خدمت امام (ره) رفتند تا مسئله را برطرف
کنند. حضرت امام (ره) در نهایت راضی نشدند و فرمودند: سیگارهایی که گران قیمت است
و مرفهین می کشند(سیگارهای لوکس) را گران کنید و سیگارهای ارزان قیمت(اشنو) را
گران نکنید. این جهت گیری در همه جا وجود داشت. یکی دیگر از مواردی که نقش آن در
آن دوران خیلی دیده نشده و واقعا زحماتی که دوستان کشیدند ناگفته ماند، سیاست
گذاری و اقدامات انجام گرفته در سازمان حمایت از تولید کننده و مصرف کننده بود که
متاسفانه این نهاد در نهایت تضعیف شد. در آن دوران این سازمان مدیر دلسوزی داشت و
سازمان به معنای واقعی بسیج شده بود. هم کالاهای وارداتی و هم کالاهای تولیدی را
زیر نظر داشت. دولت هم به طور مستمر از آن ها گزارش و راه حل می خواست. الان که
بحث یارانه ها طرح شده است بد نیست اشاره ای به یارانه های ثبت شده آن دوران داشته
باشم. در آن دوران در بالاترین سطح یارانه ها به رقم 14-15 میلیارد تومان رسید و
بعد هم کم کم با سازو کار خاصی حذف شد.
با کمک این سازمان ما توانستیم بسیاری از بحران ها را
مدیریت کنیم. برای نمونه دولت مجبور بود مقداری مواد اولیه برای تأمین نیاز
مرغ داری ها وارد کند. در مقابل آن، معلوم بود که واحد های تولیدی تا چه اندازه و
با چه سازمان دهی ای باید گوشت به سیستم توزیع تحویل دهند. بنابراین بی آن که
سیستم تولید دولتی باشد، اما مسیر تولید سیاست گذاری شده و کاملا تعریف شده بود.
در بخشی از موادی که به کارخانه ها یا سازمان های تولیدی داده
می شد نسبت به محصولات تولیدی مقداری سود تعریف می شد. از ما به التفاوت این سودها
هزینه ی یارانه ها تامین می شد که در مواردی به کمک کالاهای اساسی می آمد.
«كلمه»: در آن دوران فشارهای شدیدی برای تضعیف ارزش پول ملی
به دولت وارد مي شود و البته دولت نيز در مقابل خیلی مقاومت کرد؟
درباره تجارب خود در اين باره توضيح دهید؟
میرحسین موسوی: این یکی از دشوارترین کارهای دولت بود. بسیار علاقه مندم که
سیاست ها و مسئله های ارزی کشور از فاصله ای حتی طولانی تر از سی سال قبل ارزیابی
و مقایسه شود.
در دوران جنگ اولا باور قطعی داشتم که قدرت ریال و قدرت پولی
ما حتی نسبت به قیمت هایی که اعلام می شد، خیلی بالا بود. دوم این که حتی اگر ارز
به صورت کالا عرضه و تقاضا می شد باید همچون یک کالای استراتژیک؛ همچون فشنگ یا
گندم مورد بررسی قرار می گرفت و نمی توانستیم به راحتی از آن صرف نظر کنیم. مسئله
این جاست، هنگامی که شما با کمبود گندم مواجه می شوید، ممکن است تمام ثروت یک کشور
را بدهید تا براي بقا کمی گندم بگیرید. در واقع ارز برای ما ابزاری بود که می
توانست دفاع را امکان پذیر کند و در مقابل دشمن جلوی شکست ما را بگیرد. اگر از
ارزی که داشتیم خوب استفاده نمی کردیم، به این معنا بود که تولیدات کشاورزی
نداشتیم و در واقع به قحطی و گرسنگی می رسیدیم. در همان سال های اول، متوجه شدم که
یکی از نقاط حساس ما مسئله ارز است. دلیل بمباران پایانه های نفتی و تلاش های
کشورهای غربی برای کاهش میزان تولید و صادرات نفت ایران هم، کاستن از میزان
درآمد ارزی کشور و فراهم کردن زمینه تسلیم کشور بود. برای همین در هر تصمیمی که
برای ارز گرفته می شد، حساس بودیم. بعد از این که ارز تقسیم بندی شد، بیش از نود و
چند درصد ارز یک قیمت داشت، این در حالی است که بعدا گفته شد نرخ ارز دولت
در زمان جنگ، 14- 15 نرخی بوده است اما کسی به این حقیقت توجه نکرد که شاید حدود
95-96 درصد ارز تک نرخی بود و تنها دو - سه درصد آن به دلیل برخی سیاست گذاری ها
با قیمت های متفاوتی توزیع می شد، مثلا ارز مورد نیاز بخش درمان یا ارز صادراتی
قیمتی جداگانه داشت.
یادم هست که هنوز مرحوم «نوربخش» رئیس بانک مرکزی بود، بحث
بسیار تندی درگرفت که قیمت ارز را تعدیل کنیم. در آن زمان احساس نگرانی
کردم. خواستم تا موضوع در شورای اقتصاد بحث شود. رئیس محترم مجلس هم در جلسه شورای
اقتصاد آمدند و با بقیه دوستان بحث مفصلی در این باره انجام شد. جمع بندی من در آن
جلسه این بود که باید این موضوع مورد مطالعات تطبیقی قرار گیرد؛ یعنی بررسی شود
کشورهایی که قبلا در قیمت ارز تعدیل ایجاد کردند آیا در این زمینه موفق
بودند؟ قرار شد که آقای نوربخش رئیس بانک مرکزی این کار را انجام دهند. من
هم پیشنهاد دادم تا آقای عالی نسب هم همکاری کنند. قرار شد این دو نفر مطالعات
جداگانه ای در اين خصوص انجام دهند. مطالعات حدود دو ماه طول کشید و باز هم جلسه
ای با همان افراد تشکیل شد. ابتدا آقای نوربخش گزارش داد که بیش از 50 کشور را
مطالعه کرده بود. ایشان گفتند که این سیاست در اغلب کشورها منجر به شکست شده است.
مرحوم عالی نسب هم گفت: در صورت تضعیف ارزش پول ملی ، 300 میلیارد تومان
کسری بودجه می آوریم. 300 میلیارد تومان در آن زمان یعنی نزدیک کل بودجه کشور. کل
بودجه کشور در آن زمان 400 میلیارد تومان بیشتر نبود. در آن جلسه این تصمیم منتفی
شد. تا پایان جنگ و تا زمانی که موضوع واردات بدون انتقال ارز مطرح شد، دولت همین
موضع را دنبال کرد. به نظر من موضوع واردات بدون انتقال ارز هم به سیاست های دولت
لطمه زد که از دست ما هم کاری ساخته نبود .
هنوز هم قضاوتم بر آن است که در آن دوران کوچکترین
تغییری در قیمت ارز منجر به اختلالات بسیار جدی در صحنه ملی می شد. کاش به آن
تجربیات توجه می شد. تک نرخی کردن ارز در ژاپن بعد از جنگ در دهه 60 صورت گرفت
یعنی زمانی که 14- 15 سال از جنگ آن ها می گذشت که برای آن کشور خیلی مفید بود و
می توانستند مدیریت منابع ارزی خود را داشته باشند .
در آن زمان برخی اعتقادشان بر این بود که اگر ارز آزاد شود به
نقطه تعادل می رسد و فراوانی ایجاد می کند. من اصلا به این موضوع اعتقاد نداشتم.
6- 7 میلیارد دلار ارز نمی توانست این نقش را داشته باشد. در حالی که نیاز مصرفی
در جامعه ای که جنگ هم نباشد بی انتهاست. در آن زمان نیاز ما از خمپاره، گلوله های
توپ و اسلحه گرفته تا گندم و دارو بسیار شدید بود. واردات دارو در آن سال ها بین
300 تا 400 میلیون دلار بود که توان پرداخت وجود نداشت، البته این مشکل باعث شد تا
صنایع دارویی شکوفا شود و به اصطلاح به خودکفایی نسبتا خوبی در این زمینه برسیم.
به هر حال این نوع نیاز ها به اندازه ای ضروری بودند که نمی توانستیم از آن ها صرف
نظر کنیم و قیمت ارز را دستخوش این نوسانات کردن نمی توانست مفید باشد. دولت ارز
را برای این نوع مصارف به گونه ای تنظیم کرد تا حساب های ملی این ها به صورت
یارانه ای که در بودجه درج می شود باشد تا به خود بودجه فشار نیاید.
«كلمه»: به نظر می رسد وقتی ترکیب دولت را در زمان شما مورد
بررسی قرار می دهیم در قیاس با دوره های بعدی به لحاظ جهت گیری های سیاسی،
نوع نگاه به مسائل مختلف از جمله مسائل حوزه اقتصاد تفرق آرای بیشتری در آن
دیده می شود. با توجه به مسوولیت سنگین دولت در فرآیند سیاست گذاری عمومی ، به
نظر می رسد تصمیم سازی و تصمیم گیری به ویژه در شورای های عالی بدون تضارب
آرا و افکار مختلف نمی تواند رویه موفقی برای سیاست گذاری باشد، از این منظر
در واقع دولت باید محلی برای مشاهده نوع نگاه های متفاوت به مسائل اقتصادی و
سیاسی هم باشد. در دوره های بعدی این وضعیت تغییر پیدا کرد. تلقی شما به
عنوان رئیس دولت در آن زمان از این وضعیت چه بود؟ آیا کشور از ناحیه
دولتی که محل تضارب این آرا گوناگون بود می توانست سود ببرد؟ و آیا دولت هایی
که یکدست تر هستند و نگاه های داخل آن یکسان تر است موفق تر نبودند؟
میر حسین موسوی: من اولی را بیشتر می پسندم . به این شرط که به
نقطه ای نرسد که منجر به حرکت های سیاسی برای مختل کردن کارهای دولت شود.
در دولت آن زمان این دیدگاه حاکم بود که هر فردی کارشناسانه و
علمی کار کند ، سازوکار های مدیریتی قوی ای را بکارگیرد و از نیروهای برجسته و خوب
استفاده کند، دیدگاه ها و محصول تلاش های او نادیده گرفته نمی شود. به همین دلیل
اختلاف عقاید زیادی در دولت بود و گاهی هم دعوا می شد. مثلا درباره بانکداری
اسلامی برخی دوستان به نظرشان غیر شرعی می آمد و وارد این موضوعات نمی شدند، اما
وجود چنین اندیشه هایی در شورای اقتصاد باعث بحث های مفصل می شد تا به نتیجه
برسیم. اختلاف آرا می توانست باعث تحول شود. هم اکنون نگاه ها عوض شده است. اما من
هیچ گاه احساس نکردم این بحث ها مزاحمت هایی برای کار ایجاد می کند به شرط آن که
قواعد بازی رعایت می شد، به این معنا که اگر شورای اقتصاد نهادهای رسمی و دولت
تصمیمی می گرفت، در نهایت این تصمیم ها باید از مسیر مجاری رسمی عبور می کردند تا
اگر نقصی در آن ها وجود داشت، این نقص برطرف می شد.
به نظرم این اختلافات باعث رشد و شکوفایی شد. هیچ مشکلی
پیدا نمی کردیم. نگاه متفاوت بخش های مختلف بازتابی از قواعد و واقعیت های اجتماعی
ما بودند. این نگاه ها از خارج که نیامده بودند. ما در آن زمان به معنای کامل در
داخل کشور استقلال داشتیم و هیچ گاه تحت تاثیر مسائل بیرون از مرز قرار نگرفتیم.
در آن دوران روحیه ای به وجود آمد که به اصطلاح در کلام حضرت امام (ره)
خلاصه می شد. قریب به مضمون کلام این بود: کسی که نمی تواند اینجا کار کند جای
دیگر کار کند.
معنای این حرف آن بود که دوستی ها، آشنایی ها، رفاقت ها
جای خود را داشت اما افرادی که نمی توانستند باهم کار کنند می رفتند و در جای دیگر
مشغول می شدند و مشکلی هم ایجاد نمی شد. در دولت هم، همین شرایط حاکم بود.
افراد مختلف با گرایش های سیاسی مختلفی حضور داشتند که با
رفاقت به خوبی با هم کار می کردند. در جلسه های کاری دولت و شورای اقتصاد نظر
خودشان را مطرح می کردند و در نهایت اکثریت هر چه تصمیم می گرفت اجرا می شد، مشکلی
هم پیدا نمی کردیم.
هر فردی در هیات دولت و یا در مجامع رسمی نماینده بخشی
از منافع کشور است. تصمیم گیری درباره ی موضوعاتی که در جلسات دولت در معرض داوری
گذاشته می شد، بسیار دشوار بود؛ از جمله این موارد موضوع بودجه بود. بودجه مشکل
ترین کار دولت بود. برای این که بودجه شفاف باشد، نزدیک دو ماه، ارقام و اعداد
بودجه دست به دست در دولت می گشت. هر یک از نمایندگان بخش های مختلف سعی می کردند
تا اهمیت سهم بخش خود را با استدلال هایی که ارائه می کردند، توجیه کنند، گرایش
های گوناگون در موضوع بودجه بازتاب خود را نشان می دادند، اما در کنار تمامی
این دشواری ها، در نهایت تن دادن به این فرآیند که اجازه دهیم تا حرکت قانونی،
انجام گیرد و همه نظرات مطرح شود، مسئله بسیار مهمی بود.
«كلمه»: موفقیت دولت در مدیریت بحران های سال 1365 از جهات مختلف
نقطه ی عطفی در کارنامه ی آن محسوب می شود. در این سال نخستین شوک
معکوس نفتی اتفاق افتاد، موشک باران شهرها شروع شد، استراتژی عراق انهدام
تاسیسات اقتصادی ایران شد. در آن دوران به یک باره چالش تورم و بیکاری
و کمبودها با هم پیدا شد. چگونه آن دوره با موفقیت در مدیریت بحران های متعدد
سپری شد ؟
میرحسین موسوی: آن دوره دوران سخت و ویژه ای
بود. مسائل سیاسی پشت پرده ای هم وجود داشت. به طور مثال بیم محاصره کامل
مطرح بود که در سطح سران سه قوه هم مورد بررسی قرار گرفت. دولت متعهد شد برنامه ای
برای بدترین شرایط ارائه کند. این تصمیم منجر به آن شد که برنامه ای تحت
عنوان شرایط نوین اقتصادی تدوین شود. سه سناریوی مختلف در این برنامه مطرح شد؛
وضعیت قرمز، وضعیت زرد و وضعیت آبی. سناریوی وضعیت قرمز که بدترین وضعیت کشور را
تصویر می کرد، درباره ی شرایطی در نظر گرفته می شد که تنگه هرمز بسته شود، گلوگاه
های مهم مواسلاتی ما بمباران شود، نفت هم نتوانیم صادر کنیم و حتی جلفا هم بسته
شود و شوروی هم راه خودش را بر ما ببندد؛ در این صورت چه اقداماتی باید صورت می
گرفت. مثلا پلی داشتیم در حاجی آباد نزدیک بندرعباس که اگر بمباران می شد، نقل و
انتقال کالا در این محور قطع می شد یا پل قطوری که رابطه ما را با ترکیه قطع
می کرد که البته بارها هم بمباران شد؛ این بدترین شرایط مفروض بود که بر اساس آن
طرح هایی خیلی سری تهیه می شد. در این طرح ها مسائلی حیاتی که از آن نمی توان گذشت
و حداقل ممکن برای اداره کشور محسوب می شد، ارزیابی شدند و راه حل هایی برای آن ها
تدارک دیده می شد. کارشناسان دولت در تدوین این برنامه حتی آن اندازه ریز شدند که
موضوع پل های استراتژیک را نیز دیده بودند؛ برای نمونه خورهای حاشیه دریای
عمان بررسی شد که از آن جا ها چه میزان کالا می توان وارد و صادر کرد. نتایج
دیگر این بررسی آن بود که حداقل به صدور 200 هزار بشکه نفت نیاز داشتیم، برنامه ای
تهیه شد که اگر بخواهیم حداقل این سطح صادرات را حفظ کنیم، حتی از طریق قاچاق هم
شده باید این حجم صادرات انجام گیرد، تا حداقل نیازهایمان تأمین و مشکلات بحرانی
برطرف شود. برای تک تک مسائل طرح داده می شد. افرادی که این طرح ها را تهیه
می کردند، 15 نفر از وزرا بودند که در ساختماني جلسه مي گذاشتند، موضوع را بررسي
مي كردند، اسناد و مدارک جلسه هم همانجا می ماند چراکه اطلاعات حیاتی کشور نباید
به بیرون درز پیدا می کرد.
در انتها معنای این طرح که تنها 9 نسخه از آن تکثیر شد و یکی
هم برای حضرت امام (ره) فرستاده شد، این بود که در بدترین شرایط کشور می تواند 200
هزار بشکه نفت صادر کند، ضمن اینکه مقاومت در جنگ نيز ادامه پيدا کند. این یک
برنامه بود. سناریوی دوم کمی بازتر بود و سناریو وضعیت آبی هم وضعیت عادی کشور
بود. طرح های مربوط به هر یک از این سه وضعیت تهیه شد.البته ما هیچ
گاه به وضعیت قرمز نرسیدیم، اما همین طرح دید ما را به محدودیت ها باز کرد که باید
مواظب چه بخش هایی باشیم.
هنگامی که بحران های ارزی پدید آمد و به شدت قیمت نفت کاهش
یافت، همزمان بمباران خارک و حتی جزیره سیری هم افزایش پیدا کرد، به علاوه تلمبه
خانه هایی که نفت را به پالایشگاه ها می رساندند، همه در معرض بمباران قرار
گرفتند. این وضعیت باعث شد که به منابع ارزی اهمیت ویژه ای داده شود. هفته ای
یکبار گزارشی خیلی سری در مورد جدول پرداخت های خارجی داده می شد تا معلوم شود که
هفته های بعد چه شرایطی خواهیم داشت. تمام متغیرها به شدت کنترل می شد. الحمدالله
به دلیل اینکه نقاط حساسی که برای مردم و برای پایداری مهم بود در برنامه ها دیده
شد و به آن پرداخته شد، با روحیه ای که مردم داشتند این بحران پشت سر گذاشته شد.
مدیران هم در آن دوران به مانند مردم همراهی بسیار داشتند.
یادم هست مسئولی در آن زمان در پالایشگاه اصفهان بود. پالایشگاه اصفهان چندین بار
بمباران شد و چون مکان بسیار حساسی بود اگر از بین می رفت مشکل پیدا می کردیم.
زمانی تلفن کردند و گفتند آنجا بمباران شده است. از شهدا و زخمی ها پرس و جو کردم
که گزارش دادند. آن وقت رئیس قسمت را خواستم تا با او صحبت کنم، گفتند رفته سر
برجکی که خراب شده، گروه تشکیل داده تا کار بازسازی آنجا را شروع کند. یکی از
راهبردهایی که آن موقع بارها در دولت به صورت علنی اعلام شد؛ این بود که ما منتظر
اتمام جنگ برای بازسازی نمی شویم. حتی اگر پالایشگاه یا مکان های حساس بمباران می
شد، حتی اگر ده بار هم این اتفاق می افتاد، با این خوش خیالی که ابتدا باید جنگ
تمام شود، بعد بازساری شروع شود، منتظر نمی ماندیم. مدیران به این مسئله اعتقاد داشتند.
نمونه دیگري هم چون جنبه عاطفی دارد براي شما نقل مي
كنم. در كارخانه آلومینیوم سازی اراک دیگ هایی با مواد مذاب وجود دارد، اين ديگ ها
بسيار حساسند. آنجا بمباران شد و تعدادی شهید و زخمی داشتیم . تماس گرفتم تا شرایط
را ارزیابی کنم. متوجه شدم ضمن این که عده ای دلهره بیرون کشیدن جنازه ها و زخمی
ها را دارند، عده ای دیگر هم دلهره حفظ و نگهداری ديگ هاي مخازن مذاب را دارند،
این را دیگر نمی توان مدیریت یک جمع بر یک کشور نامید. می خواهم بگویم، کل کشور
خودش را مدیریت می کرد تا بتواند با مشکلات روبرو شود. در سطح خانواده هم این سازو
کار حاکم بود. شب هایی که تهران بمباران می شد در بسیاری از موارد به صورت
ناشناس به سطح شهر مي رفتم و در رفتارمردم می دیدم که چگونه خود آن ها خودشان را
مدیریت می کردند؛به گونه ای که شاید حکومت به طور متمرکز از عهده این اقدامات
برنمی آمد.
«كلمه»: مباحث دو دهه بعد از جنگ و افق های پیش رو باقی ماند و
زمان هم به اتمام رسیده است؟ اگر صحبت پاياني داريد بفرماييد؟
میرحسین موسوی: مهم نیست. دیگران هم می توانند درباره این دوران ها صحبت
کنند. بازهم می گویم که این سخنان تنها برای گفتن تجربیات دهه انقلاب عنوان شد که
حاصل تلاش ملت و مدیران خوب کشور بود. من این مسائل را گفتم تا شاید بهره ای از آن
ها گرفته شود و گرنه به آن دوره نقدهای زیادی هم وارد می شود که ما همه آن ها را
قبول داریم، اما نباید زحمت ها و تلاش ها نادیده گرفته شود. باید متوجه شویم که
همه امکانات و سرمایه ما، پول و ریال و ارز نیست بلکه سرمایه های دیگری هم هست که
به کمک آن ها در آن دوران توانستیم با کمبودها روبرو شویم. ما باید هوای این
سرمایه ها را داشته باشیم. این سرمایه ها خارج از دست دولت است اما دولت ها می
توانند در جذب آن ها موثر باشند.
